Пойгоҳи тахассусии динӣ

Зодрӯзат муборак, Кабирӣ!

istaravshani — Tue, 19 Jul 2011 21:19:18 GMT

Сайидюнуси Истаравшанӣ

Ба муносибати зодрӯзи касе, агар қарор бошад аз вижагиҳои ӯ ёдоварӣ гардад, муносиб он аст, ки хусусиёти барҷастаи ӯ, ки вайро аз дигарон мутамоиз месозад, ёд шавад.

Имрӯз (20 июли милодӣ), ки зодрӯзи бародари азизамон ҷаноби Муҳиддин Кабирӣ аст ва эшон ба синни 46 расиданд; синне, ки авҷи ҷавонӣ, ҳаракат ва фаъолият аст, муносиб ёфтам, дар бораи ду вижагии боризи эшон, ки иборат аз гушодаандешӣ ва гушодарӯии ӯст, сухане чанд ба миён оварам.

Гушодаандешии Кабирӣ

Имрӯз, наметавон касеро пайдо кард, ки мӯътақид бошад, пойбандӣ ба асолатҳои миллӣ ва мазҳабӣ, мунофот бо тақаддум ва пешрафт дорад. Чаро ки пайдост, ҳар ҷо сухан аз асолат аст, сухан аз фарҳанг, дин, суннатҳои миллӣ ва ... аст, ва он ҷо ки сухан аз тақаддум ва пешрафт матраҳ аст, сухан аз дониши рӯз, фанноварӣ, текнулужӣ ва ... аст. Пас, метавон дар айни пойбанд будан ба суннатҳои миллӣ-мазҳабӣ, дар арсаи илму фанноварӣ пешгом буд.

Аммо, айби кор дар ин аст, ки пиндошта мешавад, пойбандӣ ба асолатҳо, яъне истоӣ, ва ба сухани дигар, пойбанд будан ба суннатҳои миллӣ-мазҳабиро ғолибан ба навъе ҷумуд дар баробари ҳар ончи ба унвони як суннати миллӣ ва бовари динӣ аз пешиниён ба ирс бурдаем тафсир мекунанд. Бинобар ин, ба нудрат метавон касеро пайдо кард, ки дар арсаи боварҳои динӣ ва суннатҳои миллӣ низ, мӯътақид ба пӯёӣ ва навъе ислоҳ бошад.

Ин муқаддима барои баёни ин матлаб буд, ки бародари азизамон Муҳиддин Кабирӣ, аз шумори ҳамон касонест, ки на танҳо илтизом ба асолатҳоро мунофӣ бо пешрафт ва тақаддум дар арсаи донишу фанновариҳои рӯз намебинад, балки дар ҳавзаи боварҳои динӣ ва суннатҳои миллӣ низ, мӯътақид ба пироиш, пӯёӣ ва ислоҳ аст.

Андешаи хурофӣ ва тафаккури ғалат, ҳатто агар ҷомеа онро насл андар насл ба ирс бурда бошад, дар назди ӯ мардуд аст, ва ҳаргиз дида нашудааст, ки ӯ дар баробари як тафаккури ғалат, ба унвони "андешаи пешиниён” ва ё "мироси гузаштагон”, сукут ва ё ҳимоят карда бошад.

Ҳамчунин, агар андешае хос, чи динӣ ё миллӣ, ниёз ба ислоҳ дошта бошад, бе ҳеч мулоҳиза онро матраҳ ва ба пироиши он хондааст. Дигаронро намедонам, аммо камина ӯро чунин дидам.

Гушодарӯии Кабирӣ

Ҳар касе ки Кабириро мешиносад, агар пурсида шавад, ки ӯро чӣ гуна ёфтӣ, бе тардид хоҳад гуфт, ӯ гушодарӯст ва ба андешаи тараф эҳтиром қоил аст; ҳар кӣ бошад, чи он кас ки дар асли дин бо ӯ мухолиф аст, ва чи он кас ки дар андешаи исломӣ бо вай дар ихтилоф аст ва чи он касоне ки дар хатти машйи сиёсӣ бо ӯ ихтилоф доранд.

Оре, Кабирӣ, аз сиаи садри шигифтангезе бархӯрдор аст; вижагие, ки мутаассифона дар миёни мо тоҷикон андак афроде ороста ба онанд. Шояд иштибоҳ кунам, аммо таҷруба кардаам. Мо тоҷикон, ғолибан, касоне ҳастем, ки таҳаммули шунидани интиқод аз худро надорем. Агар касе аз мо интиқод кунад, яъне хислате аз хислатҳои манфии моро (ки андак ҳам нестанд) ба боди интиқод бикашад, ва ё воқеияте аз воқеиятҳое талх, ки худ огоҳ нестем аммо дар он гирифторем, ба рухамон бикашад, ба ҷои он ки ба ислоҳи худ бикӯшем, раги таассубамон мехезад ва гумон мекунем, тараф бо мо душман аст, ва аз ин рӯ, ба ӯ метозем.

Ба ҳар ҳол, ҷои шукр дорад, ки фарҳехтае чун Кабирӣ дар миёни мо ҳаст.

Зодрӯзат муборак Кабирӣ!

Кимиёи саодат

Тозатарин матолиби пойгоҳи Кимиёи саодат

istaravshani — Sat, 25 Jun 2011 20:50:13 GMT

http://kemyaesaadat.com/

Тафсири сураи Бақара (3)

istaravshani — Sat, 25 Jun 2011 20:49:34 GMT

Ислом ва фарзияи Дорвин

istaravshani — Fri, 17 Jun 2011 02:42:39 GMT

ё, пазириши фарзияи Дорвин, лузуман "маймунпарастӣ” нест

Сайидюнуси Истаравшанӣ

Гузашта аз дурустӣ ва ё нодурустии фарзияи такомулиДорвин, мавзеи дин бавижа дини мубини ислом, нисбат ба он чист? Дар ин навиштор ба гунае мухтасар дар бораи ин мавзӯъ баҳс хоҳам кард.

Дар оғоз сазовор аст андаке дар бораи ин фарзия баҳс ба амал оварем.

Фарзияи фаргашт (ё такомул) чӣ мегӯяд?

Такомул ё фаргашт, як фарзияи илмӣ аст, ки дар зистшиносӣ матраҳ шудааст. "Фаргашт тавзеҳ медиҳад, ки чӣ гуна ҳайвонот ва гиёҳон тайи замоне тӯлонӣ тағйир ёфтанд ва чӣ гуна ба сурате ки имрӯза ҳастанд, расиданд.”[1]

Бар пояи ин фарзия, "инсони кунунӣ, ки бо номи илмии "инсони хирадманд” шинохта мешавад, аз "инсони ростқомат”[2] такомул ёфта ва инсони ростқомат ҳам аз "инсони моҳир”[3] такомул ёфта буд (ки имрӯза насли ин ду навъ инсон мунқариз шудааст)...”[4]

Бар асоси ин фарзия, гӯи шимпонзе, горил, бонобо ва орангутон "наздиктарин ҷондорони дар ҳоли ҳаёт ба инсонҳоянд. Бо ин ҳол, инсон аз ҳеч як аз онҳо такомул наёфтааст ва масири такомулии мо ва онҳо миллионҳо сол пеш аз ҳам ҷудо шудааст. Аз миёни онҳо, шимпонзе ва бонобо ду гунаи наздиктар ба инсонанд.”[5]

Ин буд мухтасаре аз он чи фарзияи такомули инсон мегӯяд, ки нахустин бор тавассути Чорлз Дорвин матраҳ шудааст.

Лозим ба ёдоварӣ аст, ки ин дидгоҳ, гарчи мӯътақидонаш ба он назария мегӯянд, аммо ҳанӯз дар ҳадди як фарзияи илмӣ матраҳ аст ва дурустиаш ба далоили муҳкам ва раднопазир собит нашуда, вале шавоҳид ва қароини илмие дар даст аст, ки нишон медиҳанд, аз миёни тамомии фарзияҳои матраҳ дар илми зистшиносӣ, феълан ҳамин фарзия, мақбултарин дидгоҳ (аз назари илмӣ) дар ин замина ба шумор меравад.

Оё ин фарзия (дар сурати дурустӣ) бо додаҳои динӣ мунофот дорад?

Бархе аз динбоварон (чи масеҳӣ ё яҳудӣ ва ё мусалмон) бар ин боваранд, ки фарзияи такомули Дорвин, бо маориф ва додаҳои динӣ мунофот дорад. Инон, дониста ё нодониста, мӯътақиданд, ки дин (аз ин пас муродам аз дин, фақат ислом аст), дар мавриди пайдоиши инсон, дидгоҳе ҷудогона дорад ва ғайри он чизест, ки ҷаноби Дорвин ва дорвинистҳо дар ин замина матраҳ мекунанд. Ба сухани дигар, мӯътақиданд, инсоне ки ҳаминак мебинем, аз оғоз ба ҳамин сурат офарида шуда ва бар хилофи дидгоҳи Дорвину дорвинистҳо, ҳеч тағйиру таҳаввуле дар навъи инсон рух надодааст. Инсонҳои кунунӣ, ҳамагӣ аз як инсоне ба номи ҳазрати Одам (а) ва Ҳавво (а) падид омадаанд.

На танҳо худи динбоварон, балки хусумашон аз моддигароҳо низ, бо истинод ба гуфтаи динбоварон, мӯътақиданд, ки дин дар заминаи пайдоиши инсон, дидгоҳе хилофи назари Дорвин дорад ва он ҳамон аст, ки ишора шуд.

Ҳол, пурсиш ин аст, ки агар рӯзе дар натиҷаи таҳқиқот ва кандуковҳои илмии бештар, барои одамӣ, сад дар сад собит бишавад, ки фарзияи ҷаноби Дорвин ва дорвинистҳо дуруст будааст, ва ба сухани дигар, агар рӯзе ин фарзия аз ҳадди як фарзия будан хориҷ ва ба як назарияи илмии раднопазир табдил ёбад, таклиф чист?

Оё динбоварон, дар додаҳо ва маорифи илоҳӣ тардид раво дошта ва ба кулли аз он даст бардоранд; ба ин далел, ки дин "сухани нодуруст” гуфта будааст? Ё на, балки сар поин кунанд ва аз ҳар он чи илм ба армуғон меоварад, чашм бибанданд?

Дар торих намунаҳое дорем. Пеш аз инқилоби илмӣ дар Урупо (реннесанс), динбоварони масеҳӣ бо истинод ба порае аз тафсирҳои Аҳди Қадим (на матни он, балки тафосири он), бар ин бовар буданд, ки замин мусаттаҳ аст ва бар шохи гове азимҷусса ва он гов бар пушти наҳанге бузургандом қарор дорад ва ғайра аз ин қабил асотир. Ва аз он ҷо ки ин дидгоҳи ғалат, дар матни кутуби илоҳӣ роҳ ёфта буд (аз тариқи муфассирони китоби муқаддас), вақте касе дидгоҳе хилофи он матраҳ мекард, қатъан дар зумраи "мулҳидон” ва "душманони дин” қарор мегирифт. Ва дар воқеъ чунин ҳам шуд. Вақте донишмандоне чун Коперник, Голилей ва Бруно дидгоҳҳое бар хилофи он чи дар кутуби муқаддас аст, матраҳ карданд, на танҳо "мулҳид” хонда шуданд, балки зинда дар оташ сӯзонда шуданд.

Бар хилофи мусалмонони он замон, ки ҳаргиз назири чунин дидгоҳҳое илмӣ пои ононро налағжонд, ҳарчанд дар порае аз тафосири исломӣ низ, ба ривоятҳое (маъруф ба ривоятҳои исроилӣ) бармехӯрем, ки дар онҳо аз ин навъ чарандиёт оварда шудааст. Ба унвони намуна, дар яке аз тафосир ҳангоми тафсири яке аз оёт, ривояте (исроилӣ) ба ҳамин мазмун (ки гӯи замин мусаттаҳ аст ва бар шохи гове азимҷусса ва он гов бар пушти наҳанге бузургандом қарор дорад) нақл шудааст. Чаро? Зеро ки мусалмонон нек огоҳ буданд, ки тафсир ғайр аз матни худи китоби илоҳӣ мебошад. Муфассир чунон тафсир мекунад, ки худ мепиндорад, на он чунон ки воқеият чунон аст.

Ҳол, дар хусуси пайдоиши навъи инсон, маорифи исломӣ бавижа Қуръони Карим ва ё ривоёти саҳеҳа чӣ мегӯянд? Оё дар Қуръону суннат, дар бораи чигунагии пайдоиши инсон ва мароҳиле, ки инсон тай кардааст, ба сароҳат (на ба ишорат) чизе гуфта шудааст?

Пеш аз посух ба ин пурсиш, лозим аст матлаберо ба унвони муқаддима тавзеҳ бидиҳам, ва он, дар бораи ин аст, ки Қуръони Карим оё як китоби илмӣ аст; масалан китоби фалсафа аст, ё физик аст, ё шимӣ, ё риёзӣ ва ғайра..? Ё на, балки дар айни ин ки шояд дар ин китоб ба матолибе аз ин улум ишора шудааст, аммо китобе нест, ки мо аз вай интизор дошта бошем бароямон фарзиёт ва назарияҳои илмиро матраҳ кунад?

Қуръони Карим, китоби ҳидоят ва роҳнамоист

Посух он ки Қуръони Карим, на китоби фалсафа аст, на физик аст, на китоби шимӣ аст, на китоби риёзӣ ва на китоби зистшиносӣ, ки масалан бароямон дар бораи мароҳили пайдоиши инсон сухан бигӯяд, аммо дар айни ҳол, ба роҳнамоӣ дар заминаи улум (аз ҷумла зистшиносӣ) пардохта.

Агар бихоҳем рисолат ва ҳадафи ниҳоии Қуръони Каримро дар як калом хулоса кунем, бояд бигӯем, Қуръони Карим (ва ҳамчунин суннат), китоби роҳнамост; роҳнамоӣ ба сӯи ҳар он чи мояи саодати башар дар дунё ва охирати ӯст:

"Моҳи Рамазон, ки дар он Қуръон фурӯ фиристода шуда, ки роҳнамое барои мардум ва нишонаҳое рӯшан аз раҳнамунӣ (ба роҳи рост) ва ҷудокунандаи ҳақ аз ботил аст...” (Бақара/185)

"Ин китоб, ҳеч шакке дар он нест, роҳнамои парҳезгорон аст.” (Бақара/2)

"Ин китобро, ки бовардорандаи китобҳои пешин аст, ба ростӣ ва дурустӣ бар ту фурӯ фиристод, ва Таврот ва Инҷилро пеш аз он фурӯ фиристод, барои роҳнамоии мардум...” (Оли Имрон/3 ва 4)

"Ҳамоно ин Қуръон ба ойине дурусттар ва устувортар роҳ менумояд...” (Исро/9)

Барои наздиксозӣ ба зеҳн, метавон Қуръонро ба қонуни асосии як кишвар ташбеҳ кард (фақат барои наздиксозӣ, на ин ки ташбеҳ карда бошем). Чунон ки қонунии асосии як кишвар муддаист шаҳрвандони ҷомеаро ба сӯи роҳи дуруст роҳнамоӣ мекунад, ҳамин тавр Қуръони Карим низ, вазифааш роҳнамоӣ ва ҳидояти мардумон ба сӯи роҳи рост ва дуруст аст; роҳе, ки ононро ба саодат мерасонад.

Дар заминаи улум низ, чунон ки қонуни асосӣ як китоби баёнкунандаи назарияҳои илмӣ дар улуми мухталиф нест, аммо дар айни ҳол, шаҳрвандонро ба сӯи фарогирии улум ва тасдиқи ҳар он чи улум ба армуғон меоварад, роҳнамоӣ менамояд, ҳамин тавр Қуръони Карим низ, дар айни он ки як китоби илмии хоссе нест, вале мардумонро ба сӯи фарогирии дониш фаро мехонад; чаро ки як китоби роҳнамост; роҳнамоӣ ба сӯи ҳар он чи мояи саодати башар дар дунё ва охират аст, ва фарогирии улум низ, саодатро барои одамӣ дар дунё ва охирати ӯ фароҳам месозад.

Албатта, фарқаш бо қавонини башарӣ дар он аст, ки қавонини башарӣ чун ҳосили талоши худи башар аст ва инсонҳо тавони пайрезии як қонуни ҷомеъ ва барои тамомии замонҳо ва маконҳоро надоранд, аз ин рӯ, ҳамвора дастхуши тағйиру таҳаввуланд, аммо Қуръони Карим (ва ҳамчунин суннат) чун маншаи илоҳӣ дошта ва аз сӯи офаридгори огоҳ фурӯ фиристода шудааст, бинобар ин, ҳамвора салоҳияти иҷро дар ҳар замон ва маконро дорад ва ҳаргиз дастхуши тағйиру таҳаввул намегардад; зеро бар пояи фитрат ва сиришти башарӣ тарҳрезӣ шуда.

Ва ин ки Қуръони Карим нахустин ояти худро бо калимаи "Иқраъ” (Бихон) оғоз мекунад, маънои онро дорад, ки ислом ба фарогирии дониш аҳаммияти фаровоне қоил аст. Ин ки Паёмбари Акрам (с) мефармоянд, "Аз гаҳвора то гӯр дар талаби дониш бошед”, ва ё "Талаби дониш барои ҳар марду зани мусалмон фарзи айн аст”, ва ё ин ки "Дониш биталабед гарчи дар Чин бошад” ва ғайра, мутазаммини ду роҳнамоии муҳим аст: яке он ки аз дидгоҳи ислом, талаби дониш дар саодати башар дахил аст ва бояд ба дунболи дониш буд. Ва дигар он ки ҳар он чи илм бароятон гуфт, бипазиред.

Аммо ин ки аз Қуръону суннат интизор дошта бошем, бароямон ба назарияпардозӣ дар улум бипардозад, ва ба иборати дигар, аз Қуръону суннат интизор дошта бошем "оши тайёр”-ро дар ихтиёри мо бигузорад, ба ин маъност, ки ислом танбалпарвар аст; намехоҳад худи мо ба монанди дигарон талош кунем, балки "оши тайёр” дар ихтиёри мо таҳвил бидиҳад.

Ислом мегӯяд, дониш биёмӯз ва худат заҳмат бикаш, ва чунон ки дигарон заҳмат кашиданд ва бо донишандӯзӣ имрӯза то Миррих рафтанд, ту ҳам заҳмат бикаш, на ин ки биншинем ва аз ислом интизор дошта бошем худаш бароямон назарияҳо ва фарзияҳои улумро баён бидорад.

Хулоса, ислом дар заминаи улум, фақат ба роҳнамоӣ мепардозад, ки илм биёмӯз, на ин ки ба назарияпардозӣ бипардозад ва аз мусалмонон муште одамони танбал ба бор оварад.

Ҳол, бармегардем ба асли мавзӯъ.

Дар хусуси пайдоиши инсон, Қуръони Карим ва ё ривоёти саҳеҳа чӣ мегӯянд?

Ғоят чизе ки дар ин замина дар Қуръони Карим ва ё суннат гуфта шуда яке он аст, ки инсонҳои кунунӣ, ки дар рӯи замин мезиянд, ҳамагӣ аз як нафар ба номи Одам (а) ва Ҳавво (а) падид омадаанд ва Одам (а) халифа ва ҷонишини Худо дар рӯи замин қарор дода шуд ва фариштагон маъмур ба саҷда дар баробари ӯ шуданд ва он гоҳ ҳамагӣ дар муқобили ӯ сар ба саҷда ниҳоданд ҷуз Иблис, ки худдорӣ намуд ва бад-ҷиҳат аз даргоҳи Худованди Мутаол ронда гардид. Ва матлаби дигар он ки инсон, аз хок офарида шудааст.

Аммо ин ки ҳазрати Одам (а) чӣ гуна аз хок офарида шуд ва офариниши ӯ аз назари замонӣ чӣ муддат аз замонро фаро гирифт, ки оё як рӯз буда ё ҳазор сол буда ва ё миллионҳо сол будааст, ва ҳамчунин, ин ки Одам (а) кай ба унвони халифа ва ҷонишини Худо баргузида шуд; оё ба маҳзи офарида шудан ё баъд аз тайи мароҳиле, Қуръони Карим мутаарризи ин масоил нест ва асосан вазифаи Қуръони Карим (ки гуфтем, ҳидоят ва роҳнамоӣ аст) ин нест, ки бароямон ин масоилро баён кунад. Ин дигар ба ӯҳдаи худи башар аст, ки ба таҳқиқ дар ин замина бипардозад ва чунон ки дар Ғарб деринмардумшиносон ба кандуков дар ин маҷол пардохтаанд, мо низ бояд мисли онон камар бибандем ва ба кандукови илмӣ бипардозем ва биравем мисли дигарон устухонҳо ва осори баҷомонда аз дериниёнро мавриди баррасӣ қарор бидиҳем ва бибинем ҳақиқат аз чӣ қарор аст.

Дар куҷои Қуръони Карим ва ё суннат ба сароҳат ишора ба назарияе шудааст, ки хилофи он чиро ки Дорвин ва ё соири зистшиносон мегӯянд, бигӯяд? Балки баръакс, дар Қуръони Карим ва порае аз ривоёт, ишороте ҳаст, ки ба наҳве дидгоҳи амсоли Дорвинро собит мекунад. Масалан, он ҷо ки Худованд барои фариштагон аз таъйини ҳазрати Одам (а) ба унвони халифа ва ҷонишини худ дар рӯи замин хабар медиҳад ва фариштагон арз мекунанд, ки "Оё касеро дар рӯи замин (ҷонишини худ) қарор хоҳӣ дод, ки табоҳкорӣ кунад ва хунҳо бирезад?”, бархе аз муфассирон бо истинод ба бархе ривоёт, гуфтаанд, ки пеш аз ҳазрати Одам навъе аз мавҷудот шабеҳи Одам дар рӯи замин буданд, ки ба фасодкорӣ ва ҳунрезӣ мепардохтанд, бинобар ин, бо тааҷҷуб пурсиданд, ки оё шабеҳи ҳамин мавҷудотро халифа ва ҷонишини худ дар рӯи замин қарор медиҳӣ?

Хуб, суол ин аст, ки он мавҷудот чӣ мавҷудоте буданд, ки фариштагон ҳазрати Одам (а)-ро бад-онҳо ташбеҳ мекунанд? Оё эҳтимол намеравад, ки "инсони ростқомат” ва пеш аз ӯ "инсони моҳир”, ки дорвинистҳо мегӯянд ва мӯътақиданд наслашон мунқариз шудааст, ҳамонон бошанд?

Камина муддаӣ нестам, фарзияи Дорвин як фарзияи сад дар сад дуруст аст. Ҳаргиз. Аммо бутлонаш ҳам ҳанӯз собит нашудааст ва чи басо дуруст бошад. Дорвин як фарди худобехабар ҳам набуд, тарҷумаи ҳолашро бихонед, як одами комилан худобовар буда. Бандаи Худо қасам ҳам нахӯрда буд, ки ҳатман чизе бигӯяд, ки хилофи шариат бошад. Камар баст, заҳмат кашид, таҳқиқ кард ва натиҷаи таҳқиқоташро арза кард; албатта на ин ки аз пеши худаш чизе бофта бошад, балки шавоҳиду қароине барои иддаоҳояш матраҳ мекунад.

Агар мо худ камар бибандем ва таҳқиқ анҷом бидиҳем ва шавоҳиде ба даст оварем, ки бар хилофи фарзияи Дорвин будааст, он гоҳ месазад, ки ба амсоли Дорвину дорвинистҳо бигӯем, ба ин далелу он далели илмӣ шумо иштибоҳ мекунед, на ин ки Қуръони Каримро ба миён гузорем ва бо истинод ба он (ки гуфтем, Қуръони Карим ба сароҳат дар ин замина чизе нагуфтааст) бигӯем, шумо нодуруст мегӯед, чун Қуръон чизе дигар гуфтааст.

Чаро ки агар рӯзгоре фарзияи Дорвин дуруст аз об дарояд ва он гоҳ мардумон бигӯянд, пас - наузу биллоҳ - Қуръон нодуруст гуфта будааст, дар он сурат, ин мову шумоем, ки дар натиҷаи дуруст нафаҳмидани Қуръони Карим, чизеро бар он таҳмил кардаем, ки пиндори азҳони худамон будааст ва гуноҳони он ва низ гуноҳи бадбинии мардумон нисбат ба Қуръони Карим низ бар ӯҳдаи мо хоҳад буд, чунон ки масеҳияти қуруни вусторо чунин сарнавиште домангир шуда буд.

Кимиёи саодат

[1] Mayr, Ernst, What evolution is, Harvard.

[2] Инсони ростқомат бо номи илмии Homo erectus, яке аз гунаҳои сардаи (навъи) инсон буд. Ин инсон дар Африқо такомул ёфт ва сипас ба беруни Африқо муҳоҷират кард. Фасилҳои ӯ дар шарқи Осиё ба даст омадааст. Имрӯза бовари бархе аз деринмардумшиносон ин аст, ки гунаи инсони хирадманд аз инсони ростқомат такомул ёфтааст. Қидмати фасилҳои ба даст омада аз инсони ростқомат бозаи 1,9 миллион то 27,000 солро шомил мешавад.

[3] Инсони моҳир бо номи илмии Homo habilis, яке аз гунаҳои сардаи инсон буд, ки наздик ба 2 миллион сол пеш дар шарқи Африқо мезист.

[4] http://wikipedia.org/

[5] Ҳамон манбаъ.

Ислом ва интихоби ҳамсар

istaravshani — Wed, 15 Jun 2011 00:52:18 GMT

Ҳакимҷон Камолов, коршиноси илми фиқҳ ва усули исломӣ

Ибни Моҷа дар Сунани худ аз Анас овардааст: Муғира ибни Шӯъба мехост бо зане издивоҷ кунад. Паёмбар (с) ба ӯ фармуд, бирав ва ӯро бубин, зеро ин кор сабаби муҳаббат ва созиши бештар миёни шумо хоҳад шуд.

Издивоҷ ва ташкили хонавода, аз дидгоҳи дини мубини ислом одобе дорад, ки дар ин навиштор ба порае аз он чи дар ин замина дар забони мубораки ҳазрати Паёмбари Акрам (с) ва бузургони дин ҷорӣ шудааст, ишора хоҳем набуд. Ривоёте, ки дар ин навиштор оварда шудааст, ҳамагӣ аз китоби "Оиладорӣ аз нигоҳи Қуръон ва суннат” оварда шуда ва барои ошноӣ бо санади ривоёт ба он китоб муроҷеа гардад.

Ангезаи дуруст

1. Паёмбари Худо (с): "Ҳар кас барои хушнудии Худо издивоҷ кунад ва барои Худо ба касе ҳамсар диҳад, сазовори вилоят ва дӯстии Худост.”

2. Дар Даоимул-ислом овардааст: нақл аст, ки ҳазрати Паёмбари Акрам (с) аз издивоҷе, ки барои ғайри ризои Худо ва ҳифзи покдоманӣ бошад наҳй фармуд ва аз издивоҷ барои худситоию шӯҳратталабӣ низ наҳй фармуд.

3. Паёмбари Худо (с): "Се касанд, ки бар Худованд воҷиб аст, ки ононро кӯмак кунад: муҷоҳиди роҳи Худо, бандае, ки барои озодии худ бо мавлояш қарордод бинависад ва бихоҳад ба қарораш амал кунад ва касе ки барои ҳифзи покдоманияш издивоҷ кунад.”

4. Паёмбари Худо (с): "Бо занон ба хотири зебоияшон издивоҷ накунед; зеро чи басо зебоӣ онҳоро ба табоҳӣ афканад. Барои молу сарваташон ҳам издивоҷ накунед, чи басо ки сарваташон ононро ба саркашӣ водорад, балки барои динашон бо онҳо издивоҷ кунед.”

5. Паёмбари Худо (с): "Ҳар кас бо зане ба хотири қудраташ издивоҷ кунад, Худованд ҷуз бар хории ӯ намеафзояд. Ва ҳар кас бо зане ба хотири дороияш издивоҷ кунад, Худованд ҷуз бар нодории ӯ намеафзояд. Ва ҳар кас бо зане ба хотири бузургзодагияш издивоҷ кунад, Худованд ҷуз бар пастии ӯ намеафзояд. Ва ҳар кас бо зане фақат барои ин издивоҷ кунад, ки чашмашро аз ҳарому номаҳрам фурӯ пӯшонад, ё доманашро пок нигаҳ дорад, ё пайванди хешовандияшро барқарор бидорад, Худованд дар он марду зан барои якдигар баракат қарор медиҳад.”

6. Паёмбари Худо (с): "Ба хотири чаҳор чиз набояд бо зан издивоҷ кард: сарваташ, зебоияш, ҳасабу насабаш ва лаззаташ. Пас бар ту бод издивоҷ бо зани диндор!”

7. Паёмбари Худо (с): "Ҳаргоҳ марде бо зане ба хотири диндорию зебоияш издивоҷ кунад, зан аз фурӯ рафтани мард дар гирдоби ҳалокат монеъ мешавад.”

8. Паёмбари Худо (с): "Ҳар кас бо зане фақат ба хотири зебоияш издивоҷ кунад, дилхоҳи худро дар ӯ намебинад. Ва ҳар кас фақат ба хотири дороияш бо ӯ издивоҷ кунад, Худованд ӯро ба ҳамон дороӣ вомегузорад. Пас бар шумо бод издивоҷ бо зани диндор!”

Дуо кардан

1. Паёмбари Худо (с): "Нахуст нияти хостгорӣ бикун, сипас вузӯи комиле бисоз ва намозеро, ки Худо бар ту фарз кардааст ба ҷой овар. Сипас Парвардигоратро ситоиш кун ва аз ӯ ба бузургӣ ёд кун. Онгоҳ бигӯ: Бор Худоё! Ту метавонӣ ва ман наметавонам. Ту медонӣ ва ман намедонам. Ту донои ниҳонҳоӣ. Пас агар дар фалонӣ (номи ӯро мебарӣ) барои дину дунё ва охирати ман хайр мебинӣ, ӯро бароям қисмат фармо ва агар ғайри ӯро барои дину дунё ва охирати ман беҳтар мебинӣ, ӯро бароям қисмат фармо!”

Раҳнамудҳое барои интихоби беҳтар

а) Шоистагии хонаводагӣ:

1. Паёмбари Худо (с): "Бо хонаводаи хубу шоиста васлат кунед, зеро рагу реша асар дорад.”

2. Паёмбари Худо (с): "Барои нутфаҳои худ беҳтаринро гузиниш кунед, зеро занон фарзандоне монанди бародарону хоҳарони худ ба дунё меоваранд.”

б) Нигаристан:

1. Паёмбари Худо (с): "Касе ки хоҳони издивоҷ бо зане аст, метавонад ба он қисматҳое аз бадани зан, ки ӯро ба издивоҷ бо он зан мехонад, нигоҳ кунад.”

2. Сунани Ибни Моҷа ба нақл аз Анас: "Муғира ибни Шӯъба мехост бо зане издивоҷ кунад. Паёмбар (с) ба ӯ фармуд: Бирав ва ӯро бубин, зеро ин кор сабаби муҳаббат ва созиши бештар миёни шумо мешавад. Муғира чунин кард ва бо он зан издивоҷ намуд ва аз созгории ӯ ёд кард.”

3. Паёмбари Худо (с): "Ҳаргоҳ яке аз шумо хоҳони ҳамсаргузинӣ аст, ҳамчунон ки аз чеҳраи ӯ пурсуҷӯ мекунад, аз мӯи ӯ низ бипурсад, зеро мӯ яке аз ду зебоӣ аст.”

4. Муслим дар Саҳеҳ ба нақл аз Абӯҳурайра: "Назди Паёмбар (с) будам, ки марде омад ва гуфт, ки бо зане аз ансор издивоҷ кардааст. Паёмбари Худо (с) аз ӯ пурсид: оё ӯро дидаӣ? Гуфт: на. Фармуд: бирав ва ӯро бубин, зеро чашмони ансор чизе (андак айбе) вуҷуд дорад.

в) Интихоби ҳамсари шоиста:

1. Паёмбари Худо (с): "Аз хушбахтии мард, доштани ҳамсари шоиста аст.”

2. Паёмбари Худо (с): "Як зани шоиста беҳтар аз ҳазор марди ношоиста аст.”

3. Паёмбари Худо (с): "Мӯъмин, пас аз тақвои илоҳӣ, баҳрае беҳтар аз ҳамсари шоиста набурдааст.”

4. Паёмбари Худо (с): "Дунё, матоъ аст ва беҳтарин матои он, зани шоиста аст.”

г) Интихоби зани бокира:

1. Паёмбари Худо (с): "Бо зани бокира издивоҷ кунед, зеро даҳони онон хушбӯтару синаҳояшон ширафшонтар ва ахлоқашон некӯтар ва раҳимашон гушодтар аст.[1] Оё намедонед, ки дар рӯзи қиёмат ба бисёрии адади шумо бар дигар умматҳо меболам? Ҳатто ба ҷанини сиқтшудае, ки қаҳр карда ва нороҳат бар дари биҳишт мемонад ва Худои азза ва ҷалла ба ӯ мегӯяд: "Ба биҳишт дарой!” Ӯ мегӯяд: "На, ба биҳишт намедароям то ин ки пеш аз ман падару модарам дароянд.” Пас Худои Мутаол ба фариштае мефармояд: "Падару модарашро назди ман биёваред.” Онгоҳ дастур медиҳад, ки он дуро ба биҳишт бибаранд. Сипас мефармояд: "Ин, аз лутфу раҳмати ман ба туст.”

2. Доримӣ дар сунани худ ба нақл аз Ҷобир ибни Абдуллоҳ (р): "Дар сафаре бо Паёмбари Худо (с) будем. Ҳангоме ки баргаштем, ман дар рафтан пешӣ гирифтам. Саворае бар ман расид, баргаштам ва дидам, ки Паёмбари Худо (с) аст. Фармуд: Чӣ чиз туро ба шитоб водоштааст, эй Ҷобир? Гуфтам: Ман домоди нав ҳастам. Фармуд: Бо духтар издивоҷ кардаӣ, ё бо бева? Гуфтам: Бева. Фармуд: Пас чаро духтар нагирифтӣ, ки бо ҳам ба мулоиба бипардозед? Сипас ба ман фармуд: Ҳаргоҳ ворид шудӣ, ҳуш дор, ҳуш дор![2] Вақте расидем, хостем, ки вориди шавем, аммо Паёмбари Худо (с) фармуд: Сабр кунед то шаб (яъне шомгоҳ) дароем, то занон шонае бар сари хеш бикашанд ва мӯе аз худ бисутуранд.”

2. Бухорӣ дар Саҳеҳи худ ба нақл аз ҳазрати Оиша (р): "Гуфтам: эй Паёмбари Худо! Агар ба водие фуруд омадӣ ва дар он дарахте буд, ки аз он хӯрдаанд ва дарахти дигаре ёфтӣ, ки аз он хӯрда нашудааст, дар кадом як аз онон уштуратро мечаронӣ? Паёмбар (с) фармуд: Дар он дарахте, ки аз он чарида нашудааст. Муроди модарамон Оиша (р) он буд, ки Паёмбари Худо (с) ҷуз ӯ бокираи дигаре ба ҳамсарӣ нагирифт.

д) Интихоби зани ҷавон:

Паёмбари Худо (с): "Бо духтарони ҷавон издивоҷ кунед, ки онон хушхӯтаранд.”

е) Вижагиҳои зане, ки мехоҳед бо вай издивоҷ кунед:

1. Паёмбари Худо (с): "Бо занони сиёҳчашм издивоҷ кунед, зеро ин гуна занон муборактаранд.”

2. Паёмбари Худо (с): "Барои нутфаи худ гузиниш кунед ва ҳамсаронро интихоб намоед. Бар шумо бод заноне, ки лагани бузург доранд, зеро онон зоётаранд.”

3. Паёмбари Худо (с): "Бар шумо бод заноне, ки рони бузург доранд, зеро ин гуна занон зоётар ва муборактаранд.”

4. Дар ривоят аст, ки: "Ҳар кас бихоҳад издивоҷ кунад, бо зани кӯтоҳқади чоршонаи сабзина издивоҷ кунад. Агар аз ӯ лаззат набарад, маҳрияаш[3] бар ӯҳдаи ман аст.”

5. Дар ривоят аст, ки: "Бо зани сабзина, дуруштчашми сонбузурги чоршона издивоҷ кунед, агар писандатон наяфтод, маҳрияаш бар ӯҳдаи ман аст.”

Заноне, ки шоистаи интихоб нестанд

а) Зебои ношоиста:

1. Паёмбари Худо (с): "Зебоии рӯи занро набояд аз зебоии динаш беҳтар донист.”

2. Луқмон (а) ба писараш фармуд: Писарам! Агар занон монанди шароб чашидани буданд, ҳаргиз ҳеҷ марде бо зани бад издивоҷ намекард.

б) Зебои бадгуҳар:[4]

Дар ривоят аст, ки Паёмбари Худо (с) ба хитоба истод ва фармуд: Эй мардум! Аз хазрои диман (зебои бадгуҳар) бипарҳезед! Гуфтанд: эй Паёмбари Худо! Хазрои диман чист? Фармуд: Зани зебо дар рӯишгоҳи бад.

в) Аҳмақ:

1. Паёмбари Худо (с): "Аз издивоҷ бо зани аҳмақ бипарҳезед, зеро ҳамнишинӣ бо ӯ, мояи ранҷ асту фарзандаш табоҳ.”

2. Дар ривоят аст, ки: "Ба марди аҳмақ зан бидиҳед, аммо зани аҳмақ нагиред, зеро аз марди аҳмақ фарзанди боҳуш ба дунё меояд, вале аз зани аҳмақ фарзанди боҳуш ба дунё намеояд.”

г) Нозо:

1. Паёмбари Худо (с): "Бо бокираи баччазо издивоҷ кунед ва бо зани зебои нозо издивоҷ накунед, зеро ман дар рӯзи қиёмат ба ҷамъияти шумо бар дигар умматҳо меболам.”

2. Дар ривоят аст, ки: "Марде назди Паёмбар (с) омад ва гуфт: эй Паёмбари Худо! Духтари амак дорам, ки зебоӣ, некӯӣ ва диндории ӯро писандидаам, аммо нозост. Паёмбар (с) фармуд: Бо ӯ издивоҷ макун.

д) Зани пир:

Дар ривоят аст, ки: "Се чиз аст, ки баданро вайрон мекунад ва чи басо мекушад: хӯрдани гӯшти намакини гандида, ҳаммом рафтан бо шиками пур ва издивоҷ бо занони пир.”

Вақте мехоҳед духтарони худро ба шавҳар диҳед

а) Назархоҳӣ аз зан:

Дар Алмуъҷамул-кабир ба нақл аз ҳазрати Умар (р) овардааст: "Паёмбари Худо (с) ҳаргоҳ мехост зане аз хонаводаашро шавҳар диҳад, аз пушти парда ба ӯ мефармуд: Духтарам! Фалонӣ аз ту хостгорӣ кардааст, агар ӯро дӯст надорӣ, бигӯ на. Зеро ҳеҷ кас набояд аз на гуфтан шарм кунад. Агар ҳам дӯст дорӣ, сукути ту нишонаи ризоят аст.”

б) Диранг накардан, бо омадани ҳамсанг

1. Паёмбари Худо (с): "Ҳаргоҳ ашхоси ҳамсанг барои хостгорӣ назди шумо омаданд, духтаронатонро ба ҳамсарии онҳо дароваред ва дирангу имрӯзу фардо накунед.”

2. Паёмбари Худо (с): "Ҳаргоҳ мардони ҳамшаъне назди шумо омаданд, духтаронатонро бедаранг ба ҳамсарии онҳо дароваред.”

3. Паёмбари Худо (с): "Эй Алӣ! Се корро ба таъхир маяндоз: намозро ҳаргоҳ вақташ расад; хоксупории ҷанозаро ҳаргоҳ омода шавад; издивоҷи зани беҳамсарро ҳаргоҳ ҳамсанге барояш ёфтӣ.”

в) Худдорӣ аз зан додан ба марди фосид ва шаробхор:

1. Паёмбари Худо (с): "Ҳар кас духтарашро ба марди фосиде бидиҳад, рӯзе ҳазор лаънат бар ӯ фуруд меояд ва ҳеҷ кори неке аз ӯ ба осмон боло намеравад ва дуояш мустаҷоб намегардад ва ҳеҷ тавбаю фидяе аз ӯ қабул намешавад.”

2. Паёмбари Худо (с): "Шаробхор ҳаргоҳ бемор шавад набояд ба аёдаташ рафт ва дар ташйеи ҷанозааш набояд ширкат кард ва ҳаргоҳ шаҳодат диҳад, ӯро таъйид накунед ва ҳаргоҳ хостгорӣ кунад, ба ӯ зан надиҳед ва ӯро бар амонате амин машуморед ва амонатро ба ӯ масупоред.”

3. Паёмбари Худо (с): "Агар шаробхор ба хостгорӣ ояд, ба ӯ зан надиҳед.”

г) Парҳез аз таъйини маҳрияи[5] сангин:

1.Паёмбари Худо (с): "Дар маҳрияи занон зиёдаравӣ накунед, зеро занон дар воқеъ борони Худои Субҳонанд.”[6]

2. Паёмбари Худо (с): "Эй Ҳавро! Қасам ба он зоте ки маро ба ростӣ паёмбар ва расул фиристод, ҳеҷ зане нест ки маҳрияашро бар шавҳараш сангин созад, магар он ки Худо занҷирҳои гароне аз оташи дӯзах бар ӯ биниҳад.”

Кимиёи саодат

[1] Киноя аз фарзандзоии бештари онҳост.

[2] Асли арабии ин таъбир, «ал-кайс» аст ва шореҳон дар баёни ин таъбир гуфтаанд: Ал-кайс, яъне ҷимоъ ё ақл. Мурод, ташвиқ ба талаби фарзанд аст ва ба қавле, барҳазар доштан аз тарки ҷимоъ аст, ки ҳамон ташвиқ ба муҷомиат аст. Яъне вақте ворид шудӣ, дар кори фарзанд бикӯш. Бархе низ гуфтаанд, ки амр ба ҷимоъ аст ё наҳй аз шитоб ба он, бо бакоргирии ақл, то мабодо ташнагии шаҳват сабаб шавад, ки як вақт дар ҳоли ҳайз бо занаш муҷомиат кунад.

[3] Маҳрия: садоқ, пул ё чизи дигаре, ки ҳангоми ақди никоҳ бар ӯҳдаи мард муқаррар мешавад.

[4] Дар матни арабӣ таъбири «хазрои диман» омадааст, ки ба маънои сабзаест, ки дар мазбала ва саргингоҳ бирӯяд. Диман, ҷамъи димна ба маънои саргин ва зубола аст.

[5] Маҳрия: садоқ, пул ё чизи дигаре, ки ҳангоми ақди никоҳ бар ӯҳдаи мард муқаррар мешавад.

[6] Дар ин ҳадис ташбеҳи балиғ аст, зеро Паёмбар (с) занонро ба борон ташбеҳ кардаанд, ки ба яке мерасад ва яке маҳрум мемонад ва дар сарзамине мебораду дар сарзамини дигар намеборад.

Вижаномаи реҳлати Имом Хумайнӣ (р)

istaravshani — Thu, 02 Jun 2011 14:30:14 GMT

Хумайнӣ, "номумкин”-ро "мумкин” сохт

Имом Хумайнӣ, шахсияти ҷомеъ ва зуабъод

Имом Хумайнии ориф

Оинаи таҷаллии ишқ (ошноӣ бо «Девон»-и Имом Хумайнӣ)

Имом Хумайнӣ ва пули миллии Тоҷикистон

Имом Хумайнӣ (раҳматуллоҳи алайҳи) ва миллати Фаластин

Ҳамоиши "Ҷойгоҳи Имом Хумайнӣ дар ҷаҳони муосир” дар Тоҷикистон баргузор шуд

Сайидумар Ҳусайнӣ: "Бедории исломӣ, ба раҳбарии Имом Хумайнӣ оғоз шуд”

Тӯраҷонзода: Номаи Имом Хумайнӣ ба Горбачёв, аз каромоти эшон буд

Ваҳдати исломӣ аз дидгоҳи Имом Хумайнӣ ба ривояти Давлатов

Холид ал-Батш: "Имом Хумайнӣ шахсияте буд, ки бар зарурати ваҳдати уммати исломӣ дар муқобила бо душманон таъкид дошт”

Саъдӣ Юсуфӣ: "Ҳаракати Имом Хумайнӣ таҷрибаи муваффақ дар исломи сиёсӣ аст”

Дидгоҳи чанд тан аз шаҳрвандони тоҷик роҷеъ ба Имом Хумайнӣ ва инқилоби вай

Гулмуродзода: "Ҷаҳон ва башарият Имом Хумайниро дар қалби худ ҷой додааст”

Мирзо Муллоаҳмадов: "Ҳидояти ҷаҳониён ба сӯйи исломи воқеӣ, аз рисолатҳои аслии Имом Хумайнӣ буд”

Абдулғаффор Камол: "Инқилоби исломӣ ба миллати Эрон иззат ва шараф бахшид”

Васиятномаи сиёсӣ-илоҳии Имом Хумайнӣ

Кимиёи саодат

Имом Хумайнӣ ва пули миллии Тоҷикистон

istaravshani — Thu, 26 May 2011 23:19:07 GMT

Шояд камтар касе аз тоҷикон аз ин ҳақиқат огоҳ бошанд, ки рӯи пули миллии Тоҷикистон акси яке аз аҷдоди Имом Хумайнӣ, поягузори инқилоби исломӣ дар Эрон, гузошта шудааст.

Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ, аз мафохири Эронзамин ва яке аз урафои вораста, аз аҷдоди Имом Хумайнӣ, асосгузори инқилоби исломӣ дар Эрон ба шумор меравад. Ҳол, нигоҳе биафканем ба гӯшае аз торихи гузаштагони Имом Хумайнӣ.

Оятуллоҳ Писандида, бародари Имом Хумайнӣ, дар хотироти худ мавсум ба "Гуфтаҳо ва навиштаҳо” менависад:

"Дар соли 766 ҳиҷрии қамарӣ корвони кучаке ҷиҳати таблиғи ислом озими Кашмир шуд. Ин корвони кучак, ки Сайид Ҳайдар Мӯсавии Ардабилии Курдӣ (домод ва хоҳарзодаи Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ) дар раъси он буд, аз тарафи орифи бузург ҳазрати Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ, ҷиҳати ирсоли паёми нуру ирфон ба он сарзамин гусел шуда буд. Сайид Ҳайдар ва Сайид Ҳасани Симнонӣ ва Тоҷуддини Симнонӣ мавриди эҳтироми Султон Шаҳобуддини Шоҳмирӣ қарор гирифтанд ва бо хаёли роҳат ба таблиғ пардохтанд.

Пас аз панҷ сол, Сайид Ҳайдар, ки заминаро барои вуруди мавкиби Сайид Алии Ҳамадонӣ муносиб ёфт, аз Кашмир нахуст ба Маккаи Муаззама шитофт ва пас аз адои фаризаи ҳаҷ ба Эрон бозгашт ва Мир Сайид Алӣ – доӣ ва падарзан ва мурод ва устоди хеш – ро ҷиҳати ҳаракат ба Кашмир барангехт ва Мир Сайид Алӣ ҳамроҳ бо ҳафтсад тан аз содот (сайидҳо)-и ҳунарманд, дар соли 774 ҳ.қ. ва ба қавле 776 ҳ.қ озими Кашмир шуд. Ба маҳзи вуруд, даста-даста ҳиндуён ва будоиён ба хидмати Мир Сайид Алӣ ва мубаллиғони вай аз ҷумла Сайид Ҳайдар ва Сайид Ҳасан ва Сайид Тоҷуддин ва ғайра шитофтанд ва ба ойини ислом гаравиданд, то ҷое ки руасои кешҳои ботил, худ назди Мир Сайид Алӣ омаданд ва изҳори ислом намуданд ва маобиди хешро ба масҷид бадал сохтанд.

Мир Сайид Алӣ мубаллиғоне ба Таббат (Тибет) ва Кошғар фиристод ва ҳудуди як сад ҳазор нафар дар муддати иқомати Мир Сайид Алӣ, ки дар байни солҳои 776 ва 785 ҳ.қ буд, мусалмон шуданд.

Гарчи Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ ба соли 786 ҳ.қ реҳлат намуд, (аммо) ин сайр ҳамчунон идома ёфт ва Хоҷа Исҳоқи Хатлонӣ ва Сайид Ҳайдари фавқуззикр (номбурда) ва Сайид Муҳаммад ибни Сайид Алӣ ва бародарони симнонӣ (Сайид Ҳасани Симнонӣ ва Тоҷуддини Симнонӣ) ба кори худ идома доданд.

Сайид Ҳайдари Мусавӣ ҷадди аълои Оятуллоҳ Сайид Руҳуллоҳ Мӯсавии Хумайнӣ, хоҳарзода ва домоди Сайид Алии Ҳамадонӣ буд ва Мир Сайид Алӣ ба 17 восита аз тариқи Ҳусайн ибни Алӣ ба Амири мӯъминон (Имом Алӣ (а)) мерасид ва аз тарафи модар бо 16 восита сайиди ҳусайнӣ буд. Бинобар ин, Сайид Ҳайдар сайиди мӯсавӣ (яъне аз наводагони Имом Мӯсои Козим (а)) аз тарафи падар ва сайиди ҳусайнӣ аз тарафи модар буд...”[1]

Сипас, Оятуллоҳ Писандида (бародари Имом Хумайнӣ) дар ин хотироти хеш, номи тамомии аҷдоди Имом Хумайнӣ пас аз Сайид Ҳайдари Мӯсавиро – бар асоси таборнома (шаҷарнома)-и ин табори пок бармешумурад ва мегӯяд, ки ҳамаи онҳо аз уламо ва урафои замони худ ба шумор меомаданд ва дар Кашмиру Афғонистону Хатлон мезистаанд. Аз ҷумла: Сайид Муҳаммад, Сайид Муҳаммадсобир, Сайид Абдулғанӣ, Сайид Абдуллоҳ, Сайид Ҳусайн, Сайид Ҳасан, Сайид Наврӯз, Сайид Боқир, Сайид Абдулҳодӣ, Сайид Яҳё, Сайид Ҳасан (шореҳи Қонуни Ибни Сино), Сайид Амируддин, Сайид Ҳодӣ, Аллома Сайид Ризо, Сайид Алӣ (соҳиби китоби Кулҳул ҷавоҳир), Сайид Асгар, Сайид Муҳаммадтайиб, Сайид Мустафо, Сайид Муҳаммад Анис (соҳиби китоби Рашаҳоти Кавсар), Сайид Сафдар, Сайид Аҳмад, Сайид Абдулҳаким маъруф ба Ҳакими Шоҳӣ, Сайид Аҳмад маъруф ба Диналишоҳи Кашмирӣ (падарбузурги Имом Хумайнӣ, ки аз Кашмир ба Ироқ ва аз он ҷо ба Хумайни Эрон кӯч кардааст) ва Сайид Оқо Мустафо (падари Имом Хумайнӣ).[2]

Нигоҳе ба зиндагиномаи Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ

Пурсид азизе, ки Алӣ аҳли куҷоӣ?

Гуфтам, ба вилояти Алӣ, аз Ҳамадонам.

Не з-он Ҳамадонам, ки надонанд Алӣ кист,

Ман з-он Ҳамадонам, ки Алиро ҳама донам.

(Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ)

Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ абармарде аз сулолаи поки ҳазрати Расули Акрам (с), ки чунон ки ишора шуд бо 17 восита ба Алӣ ибни Абӯтолиб (к) мерасад, модараш ба номи Фотима хоҳари Алоуддавлаи Симнонист.

Сайиди Ҳамадонӣ аз урафои бузурги ислом ва аз мафохири арзандаи Эронзамин аст, ки бисёре аз камолот ва сафои ботинро дар ҳадди аъло доро ва дар айни ҳол ба зевари илм, адаб, шеър ва дониши фаровон ороста будааст.

Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ дар соли 714-и ҳиҷрии қамарӣ (мутобиқ бо 12 октябри соли 1314 милодӣ) дар як хонаводаи ашрофӣ ва мавриди таваҷҷӯҳ ва алоқаи ҳокимони вақт, ба дунё омад, вале аз овони кӯдакӣ ба завоҳири зиндагии падар таваҷҷӯҳе надоштааст.

Дар ҳамон даврони туфулият мавриди алоқаи доии (тағои) худ Алоуддавлаи Симнонӣ қарор мегирад ва Алоуддавла ӯро ба дасти яке аз бузургон ба номи Абулбаракот Тақиюддин месупорад, то ба ӯ роҳи таҳзиби нафс ва тазкияи руҳро биомӯзад. Сайид дар як муддати кам назди устодаш мақоми волоеро тай мекунад, сипас бо иҷозаи ӯ назди орифи бузурги Ҳамадон, Шайх Маҳмуди Маздақонӣ солиёне ба риёзат мепардозад.

Сайид мусофиратҳое дошт ва дар онҳо ранҷҳо мекашад ва сахтиҳои зиёде мебинад, вале ганҷҳое маънавӣ ҳам ба даст оварда ва ба ҳузури чаҳорсад нафар аз бузургони илму дониш ва уламо ва урафои солеҳ расида ва касби файз менамояд.

Мир Сайид Алии ориф, танҳо як солики дарунгаро набуда, ки фақат таваҷҷӯҳ ба ботин ва ишқ ба ҷамолу камоли мутлақ дошта бошад, балки аз таваҷҷӯҳ ба зердастон ва бандагони Худо дар ғафлат набудааст. Ҳамеша саъй мекарда, ки ғарқшудаеро наҷот бахшад ва зулмеро бизудояд. Ба ёронаш тавсия мекарда, ки: "Бузургтарин ҷиҳод сухани ҳақ дар баробари раҳбарони золим аст.” Ӯ худ дар ин майдон муҷоҳиде кӯшо ва хастагинопазир буда ва бархӯрдҳои тунде бо Амир Темурланг доштааст, ки сабаби тарсу ваҳшати вай мешуда ва шогирдони мактаби ҷиҳодашро ба сарнавишти сахте дучор сохтааст.

Оре, орифи Ҳамадон як олими якҷониба набуда, ки танҳо роҳи риёзат ва ислоҳи ботинро ба мардум нишон диҳад, балки дар зимни таблиғоти динӣ ва исломии худ, дар Ҳиндустон таваҷҷӯҳи дақиқ ва ҳисобшуда ба умури моддӣ ва дунявии мардум доштааст. Дар тарвиҷи санъат ва ҳунарҳои дастӣ монанди қолибофӣ, сангтарошӣ ва дигар корҳои дастӣ ба шеваи эронӣ дар Ҳинд бисёр кӯшида ва ба пахши фарҳанг ва забони порсӣ, Эрони Кучаке дар он кишвар ба вуҷуд овардааст. Дар ин бора Аллома Иқболи Лоҳурӣ мегӯяд:

Хиттаро он Шоҳи дарё-стин

дод илму санъату таҳзиби дин

Офарид он мард Эрони Сағир

бо ҳунарҳои ғарибу дилпазир

Дар бораи мусофирати Сайид ба Кашмир ва иқомат дар он ҷо ва гаравидани ҳиндуён ва будоиён тавассути ӯ ба ойини ислом, аз забони Оятуллоҳ Писандида шунидем. Ин сайиди бузургвор тавониста дарахти исломро дар замини куфр ва дар дили ҳиндуҳо ва будоиён бикорад. Дар шаҳри Сринагари Кашмир дар канори дарё иқомаи намози ҷамоат мекарда ва дар ҳамон макон мардумро бо пандҳои дилнишини худ иршод ва тарбият кардааст. Баъдҳо он макон ба сурати масҷиде даромада ва ба "Хонақоҳи Муалло” ё "Масҷиди Шоҳи Ҳамадон” шӯҳрат дорад ва дар ҳамон ҷо тавониста китобхона, мадраса ва хонақоҳе ҳам бисозад.

Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ дар соли 786 ҳиҷрии қамарӣ аз Кашмир ба нияти сафари Ҳиҷоз, бо шуморе аз шогирдонаш хориҷ мешавад. Чун ба Похлӣ (Кунар) мерасад, бино бар тақозои раиси Похлӣ муддате дар он ҷо мемонад. Вақте моҳи зулҳиҷҷа ворид мешавад, бемор мегардад ва дар шашуми моҳи зулҳиҷҷа шаби чаҳоршанбеи соли 786-и ҳиҷрии қамарӣ (1386-и милодӣ) аз дунё меравад. Ҷанозааш ба Хатлон ҳамл мешавад ва дар ҳамин маҳалле, ки феълан дар Кӯлоби имрӯз воқеъ шудааст, дафн мегардад ва қабраш аз ҳамон торих то ба имрӯз мазори ҳазорон дилдодагон ва шефтагон қарор гирифтааст.

Барои огоҳии бештар аз шарҳи ҳоли ин орифи воломақом, ба китоби "Маҷолисул мӯъминин”-и Қозӣ Нуруллоҳи Шуштарӣ ва китоби "Осори Мир Саййид Алӣ” таълифи дуктур Муҳаммад Риёзи Покистонӣ ва китоби "Мураввиҷи ислом дар Осиёи Сағир” таълифи дуктур Парвизи Изкоӣ ва дигар китобҳои тароҷим муроҷиат шавад.

Ҳамчунин орифи вораста Абдураҳмон ибни Аҳмади Ҷомӣ дар китоби "Нафаҳотул-унс мин ҳазаротил қудс” ва Муҳаммад ибни Сулаймони Кафурӣ дар китоби "Катоибул аъломул ахёр мин фуқаҳои мазҳабин Нӯъмонил мухтор” ва Нуриддин Ҷаъфари Бадахшонӣ дар китоби "Хулосатул маноқиб” ва Шайх Аҳмади Қашшошӣ дар китоби "Ас-самтул маҷид фи салосили аҳлит-тавҳид” ва Шоҳ Валиюллоҳи Деҳлавӣ дар китоби "Ал-интибоҳу фи салосили авлиёуллоҳ”, Мир Сайид Алии Ҳамадониро хеле сутудаанд, аз ҷумла Кафурӣ ӯро чунин васф мекунад:

"Лисони замон ва сарвари вақту замон, шайхи орифи раббонӣ ва олими самадонӣ Мир Сайид Алӣ ибни Шаҳоби Ҳамадонӣ, қаддасаллоҳу таоло сирраҳ, байни илмҳои зоҳиру ботин ҷамъ намуд ва дорои китобҳои фаровон дар илмҳои тасаввуф аст”.

Кимиёи саодат

[1] Хотироти Оятуллоҳ Писандида (Гуфтаҳо ва навиштаҳо), ҳамчунин р.к ба Насаби Имом Хумайнӣ, навиштаи дуктур Имодуддини Боқӣ, Рӯзномаи Шарқ, вижаномаи 22 хурдоди соли 1384 ҳ.ш.

[2] Манбаи пешин.

Тӯраҷонзода ва бигӯмагӯҳои “кампирони ҷомеа”

istaravshani — Mon, 23 May 2011 05:21:47 GMT

Сайидюнуси Истаравшанӣ

Ёдам намеравад хурдсол, ки будам, вазъу ҳоли чанд тан аз занони ҳамсояамон ҳамвора маро ба шигифт вомедошт. Кори ҳамешагии он чанд тан ин буд, ки дар канори дарвозаи яке аз манозил менишастанд ва ба ғайбату бадгӯии ину он мепардохтанд. Аҳаде аз сокинони маҳаллаамон аз газанди забони он чанд тан дар амон набуд.

"Фалония дидитон-мӣ, мошин харидас? Пул а гуҷо ёфта бошад? Эликбошиба хавар додан даркор...” "Писари фалонӣ, бо олим шудас ба таври худаш, то диная фисаш (оби бинияш) овезон буд. Акун, бо сараш осмонба шудас, ҳеч кия намебенад. Мурад илойим! Ҳоли як кор куним, ки ҷошба шишта монад. Агар эсотонба бошад, майдаякишба фисо овезон, кун-куни духтаро мегашт, акун бо муҳонба олим шудас. Ҳоли агар беним, пеши ҳаммаба шармандаша мебурорим ина...”

Ин суханон, танҳо гӯшае аз бигӯмагӯҳои онон буд.

Рӯзе ҳамроҳ бо падарам, ки аз канори онҳо рад мешудем ва машғули чунин бигӯмагӯҳо буданд, аз қиблагоҳӣ пурсидам: "Атаҷон! Чува ино ин хел? Дигар корошон нест-мӣ?” Марҳуми падар посух фармуданд: "Корат набошад баччам. Кампиро ҳамин хел...”

Аммо бузургтар, ки шудам, дидам дар ҷомеа, ин фармудаи қиблагоҳӣ; яъне "Кампиро ҳамин хел”, танҳо вижаи кампирҳои ҷомеаи мо набуда, балки хислатҳое чун ҳасодат, ғайбат, дида натавонистани якдигар ва аз ин қабил сифоти паст ҳатто гиребонгири мардон ва куллан бархе аз афроди ҷомеа низ будааст. Билохира, ин мардон низ дастпарварда ва парваришёфтаи ҳамин кампирҳоянд.

Чопу нашри китоби арзишманди "Ҷойгоҳи зан дар ислом” тавассути Ҳоҷӣ Акбар Тӯраҷонзода, руҳонии саршинос ва яке аз донишмандони тоҷик, на танҳо мавриди таваҷҷӯҳи шаҳрвандони кишвари худамон қарор гирифт, балки дар кишварҳои дигар низ мавриди таваҷҷӯҳ воқеъ шуд ва ҳатто бархе аз сайтҳои интернетӣ ба таҳлилу баррасии муҳтавои он пардохтанд. Ва ин, бетардид, мояи ифтихор ва боландагии ҳар як аз мо тоҷикон аст ва бояд ифтихор кунем, ки навиштаи донишманде аз миёни худамон мавриди таваҷҷӯҳи ҷаҳониён қарор мегирад. Шоиста нест касе ва ё касоне аз миёни мо тоҷикон камар ба костан аз ҷойгоҳ ва шаъни ин китоб ва ё нависандаи он бибанданд. Албатта, агар касе ба нақди илмии он бипардозад, некӯст.

Инсофан, ҷои як чунин китобе дар ҷомеа холӣ буд. Дар ин китоб, Қозидомулло ба мубрамтарин масоили марбут ба зан ва ҷойгоҳи ӯ дар ҷомеа пардохта ва ба анбӯҳе аз тӯҳматҳо ва иттиҳомоти беасосе, ки нисбат ба ҷойгоҳи зан дар ислом тавассути душманон ва ё ба қавли худи Қозидомулло, "дӯстони нодон” ворид мешуд, посух гуфтааст.

Ахиран ба мақолае бархӯрдам дар нашрияи Ҷумҳурият (нашрияи расмии Ҷумҳурии Тоҷикистон) бо унвони "Ҷойгоҳи зан дар ислом” ва "солҳои озодии нисбӣ” аз диди Тӯраҷонзода”, ки тавассути омӯзгоре ба номи Диловари Сиддиқиён навишта шуда ва муаллиф дар ин навиштор ҳарчи аз "бигӯмагӯҳои кампирона”, ки ба дилаш омада, ба нигориш даровардааст.

Роқими сутур дар ин навиштор на дар мақоми нақду баррасии "бигӯмагӯҳо”-и Сиддиқиён ҳастам, ки асосан навиштаи ӯ қобили нақди илмӣ нест ва на дар ҷойгоҳи баёни нигоштаҳои Қозидомулло, ки мутолиаи китоб худ бениёзкунанда аст. Балки танҳо чизе ки каминаро водор ба навиштани ин мақол намуд, он аст, ки чаро бархе аз моён ҳанӯз мисли он кампирҳо, ки дар оғози мақола ёдовар шудам, чашми дидани якдигарро надорем? Чаро, вақте касе аз мо тоҷикон ҷойгоҳ ва эътибор пайдо мекунад, ба костан аз эътибор ва ҷойгоҳи ӯ мепардозем? Ин ҳасодатҳо ва дида натавонистанҳо барои чӣ?

Ин омӯзгори мӯҳтарам (Сиддиқиён), агар мехоҳад роҷеъ ба китоби Қозидомулло ва ё бархе аз дидгоҳҳояш, ки дар гуфтугӯ бо Ҳарамгули Қодир (хабарнигори радиои Озодӣ) матраҳ кардааст, нақду интиқоде дошта бошад, бигузор ба нақди илмӣ бипардозад. Чӣ кор дорад ба ин ки Тӯраҷонзода чӣ миқдор дороӣ дорад ва аз чӣ андоза сарват бархӯрдор аст? Дуруст мисли бигӯмагӯҳои он кампирон, ки мегуфтанд: "Писари фалонӣ, бо олим шудас ба таври худаш, то диная фисаш (оби бинияш) овезон буд... Ҳоли як кор куним, ки ҷошба шишта монад... Ҳоли агар беним, пеши ҳаммаба шармандаша мебурорим ина...”

Оё суханоне аз ин қабил, ки: "Нахуст аксҳое, ки рафти сӯҳбатро инъикос кардаанд, ҳайратамро афзуданд, зеро Ҳарамгули Қодир, журналисти "Озодӣ”, бо кӯшиши либоспӯшии нимааврупоӣ - нимаисломии худ, зоҳирпарастии олии ҷомеаи моро хеле равшан таҷассум кардааст...” Нависандаи мақол зоҳиран фаромӯшаш шудааст, ки ҳамин сухани ӯ, навъе иҳонат нисбат ба як хабарнигори мӯҳтарам аст ва пайгирди қонунӣ дорад.

Ва ё ин ки: "Вақте ки қозидомулло солҳои зиёд дар мақомоти аршади Ҳукумати Тоҷикистон соҳибмансаб буд, як даъвати пурра узви Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии кишвар буд, чунин аҳволи занонро намедид, зеро вазифадор буд, ки барои некӯаҳволии онҳо талош кунад. Ҳоло ки бори масъулият бар дӯшаш нест ва ҳарчанд медонад, ки вазъи иқтисодӣ-иҷтимоии кишварро наметавон бо миҷазание беҳбудӣ бахшид, боз даст ба суханбозию суханпардозӣ задааст...”

Ва ё: "Вале ҳақиқати талх он аст, ки дар ҳамин рӯзу соат вазъи воқеии иқтисодӣ-иҷтимоии кишвар имкон намедиҳад, ки тамоми занони тоҷик мисли ҳамсару духтарони Ҳоҷӣ Акбари Тӯраҷонзода зиндагии бофараҳу осуда дошта бошанд...”

Ва ё: "Дар хусуси сарватҳои қозидомулло бошад, худаш гуфта буд, ки "ғайр аз як заводаки пахта, чанд ҳазорак гектар замин, як-ду фурӯшгоҳаку се-чаҳор хона дар Душанбею Ваҳдату Теҳрон” дигар сарвате надорад...”

Оё, ин суханон, фарқе бо он бигӯмагӯҳои кампирон дорад? Танҳо фарқе, ки шояд ба назар бирасад, суханони кампирон гуфторӣ аст ва гуфтаҳои ин нависанда навишторӣ.

Воқеан хиҷолатоваранд. Дар оғози навиштораш ҳам гуфта: "Сӯҳбати мазкур даври китоби тозанашр, ё аниқтараш бозгардони афкори олимони исломӣ аз хатти арабӣ ба кириллии тоҷикӣ, ки аз ҷониби Ҳоҷӣ Акбари Тӯраҷонзода бо унвони "Ҷойгоҳи зан дар ислом” анҷом ёфтааст, сурат гирифтааст...”

Зоҳиран гӯяндаи ин сухан ҳанӯз китобро нахонда, ки агар мутолиа карда буд, баъид ба назар мерасид чунин ёва бибофад. Аммо агар манзураш порае аз иқтибосот аст, ин як амри табиӣ аст, зеро ҳеч нигоштае холӣ аз иқтибос аз дидгоҳу назароти соҳибназарон намебошад. Худи Қозидомулло дар гуфтугӯ бо хабарнигори радиои Озодӣ, мутавозеона ба ин ишора ҳам карда буд, ки: "Хушбахтона дар ин мавзӯъ дар олами ислом адабиёти зиёде нашр шудааст. Аз ин рӯ ман даъво намекунам, ки инҷо ҳар чизе овардам, маҳсули шахсии банда аст. Шояд хидмати асосии ман дар он аст, ки ин мавзӯъи ниҳоят муҳимро ба шакли китоб бо забони тоҷикӣ ва хати кириллӣ ва бо дар назар гирифтани баъзе хусусиятҳои Тоҷикистон таъриф намудам..."

Дар поёни ин навиштор, нуктаеро, ки худи Қозидомулло, пеш аз нашри мақолаи омӯзгори мӯҳтарам ҷаноби Сиддиқиён, дар сӯҳбат бо хабарнигори Озодӣ гуфта буд, ёдовар мешавам ва навиштаро поён мебахшам. Эшон гуфта буд: "Ҳарчанд, медонам, ки нашри ин китоб дар ҷомеаи мо аз тарафи муғризон ва мухолифон тафсири дигар мешавад. Ҳатман "омӯзгор”-е, ё "сокини шаҳру ноҳия”-е ва ё идораҳое ёфт мешаванд, ки ин кори бандаро барои "шӯҳрат” ва "ҳадафҳои сиёсӣ” ва ғайра нисбат медиҳанд. Лекин бо вуҷуди ин ҳама эҳтимолҳо, масъулият дар назди Худо, дифоъ аз дину оини муқаддаси ислом маро водор кард, ки ба гуфтаҳои ин тоифа мардум аҳамият надиҳам. Ҳарчӣ гӯянд, гуфтан гиранд...”

Кимиёи саодат

Акс аз пойгоҳи интернетии Радиои Озодӣ

Кадомин огоҳӣ матлуб аст?

istaravshani — Thu, 19 May 2011 23:45:02 GMT

ё, чаро имрӯз донишманди воқеӣ надорем?

Сайидюнуси Истаравшанӣ

Яке мепурсид, чаро мо имрӯз донишманди воқеӣ надорем; донишманде, ки битавонад роҳро аз чоҳ ташхис бидиҳад ва нав оварад, на ин ки ҳар ончиро пешиниён ва ё дигарон овардаанд, тӯтивор такрор бикунад? Роқими сутур дар ин навиштор бар он аст, то парда аз чеҳраи ин муаммо бардорад.

Барои посухёбӣ ба ин пурсиш, нахуст лозим аст, бидонем, мурод аз донишмандӣ чист ва донишманд кист?

Мутаассифона, имрӯз, пиндори ғолиб ин шудааст, ки "донистан” ва ё "донишмандӣ”, яъне ин ки ҳарчи бештар бидонӣ ва огоҳиҳо ва иттилооти ту густарда бошад. Бар асоси чунин пиндори нодуруст аст, ки имрӯз ба касе ки каммият ва миқдори огоҳиҳои ӯ - дар ҳар соҳа аз соҳаҳои дониш - бештар бошад, мегӯянд донишманд аст. Масалан, физик ба касе итлоқ мешавад, ки аз ҳар ончи дар арсаи дониши физик гуфта шуда ва мешавад огоҳ аст ва медонад; яъне як доиратулмаорифи ба тамоми маъно дар дониши физик шуда. Торихнигор ба касе мегӯянд, ки огоҳ ба тамоми рухдодҳои торихӣ аз даврони куҳан то ба имрӯз мебошад. Файласуф ба касе итлоқ мешавад, ки ошно ба тамоми дидгоҳҳои ҳукамо аз даврони пеш аз Суқрот бигир то ба назариёти фалосифаи имрӯз. Ҳатто дар заминаи улуми динӣ низ, фақеҳ ба касе гуфта мешавад, ки ошно бо фатовои тамоми муҷтаҳидон дар тӯли торих аст ва ба ҳамин минвол...

Вақте бардошти ғолиб аз мафҳуми донишманд чунин шуд, қатъан набояд таваққӯъ дошт, ки донишманди навовар ва ба гуфтаи пурсанда "воқеӣ” миёни мо буруз кунад. Пас, барои ин ки бихоҳем, донишманди воқеӣ аз миёнамон барояд, нахуст, бардошти худ аз мафҳуми "донишмандӣ” ва ин ки ба чӣ касе "донишманд” гуфта мешавад, тасҳеҳ бикунем.

Огоҳӣ ду гуна аст; кайфӣ ва каммӣ

Огоҳӣ ду гуна аст; кайфӣ ва каммӣ. Тавзеҳ он ки шумо он ҷо ки мехоҳед нисбат ба як мавзӯъ дониш пайдо кунед ва аз он огоҳ гардед, як вақт ҳаст тамоми кутуб ва навиштаҳо перомуни он мавзӯъро мутолиа мекунед ва бо онҳо ошно мешавед; масалан, сад китоби навишташуда дар мавзӯи мавриди назарро мутолиа мекунед ва хуб ҳам аз онҳо огоҳ мегардед. Ин, як гуна огоҳӣ аст, ки ба он огоҳии каммӣ мегӯянд, яъне миқдори огоҳии шумо нисбат ба он мавзӯъ, густарда ва тақрибан иттилооти комил доред. Намунаи боризаш ҳам, ширкаткунандагон дар барномаи "Чӣ? Кай? Дар куҷо?” ҳастанд, ки аз шабакаи якуми Русия аҳёнан пахш мешавад ва барномаи бисёр ҷолиб ва диданӣ аст ва касоне ки ширкат мекунанд, ба ҳақ аз иттилооти бисёр густардае бархӯрдоранд.

Аммо як вақт ҳаст шумо вақти худро сарфи мутолиаи тамоми навиштаҳо ва кутуб дар он мавзӯъ намекунед (албатта агар кардед ҳам, хуб аст), балки ба ҷои он, вақтатонро сарфи тафаккур ва таҳлилу таҷзияи ҳар сатр аз сутури навиштаи китобе муайян (албатта беҳтарин китобе, ки дар он мавзӯъ навишта шудааст) мекунед; ба гунае ки вақте мутолиаи он китобро ба поён бирасонед, дигар бидонед, ки куҷо чӣ гуфтааст ва ба назари шумо дуруст менумояд (ҳатто агар назари шумо нодуруст бошад) ва куҷояш ба назари шумо нодуруст аст. Дар ин фароянд, шояд шумо фақат бист то китоб дар он мавзӯъ (на сад то) мутолиа кардаед, аммо ҳамроҳ бо тафаккур ва таҷзия ва таҳлил. Ин, огоҳии кайфӣ аст. Яъне огоҳии шумо нисбат ба мавзӯе мушаххас, гарчи аз назари каммӣ зиёд нест, аммо аз назари кайфӣ ва умқ беҳтар аст.

Ончи аз огоҳӣ, ки донишманд мезояд ва барои ҷомеа олим таҳвил медиҳад, ин навъ аз огоҳӣ аст; яъне огоҳии кайфӣ, на огоҳии каммӣ. Албатта камина гуфтанӣ нестам, огоҳии каммӣ матлуб нест. Огоҳии каммӣ матлуб аст, аммо замоне ки ҳамроҳ бо тафаккур ва таҷзия ва таҳлил бошад, на огоҳии сирф. Агар касе пайдо бишавад, ки ба ҷои бист китоб, сад китобро ҳамроҳ бо тафаккуру тааммул мутолиа кунад, чӣ беҳтар.

Аз қазо, бештари донишмандони воқеӣ, ки дар тӯли торих суроғ дорем, чунин набуд, ки роҷеъ ба мавзӯе муайян, тамоми назариёти матраҳ дар онро мутолиа карда бошанд, балки донишмандии онон, марҳуни тафаккуру тааммули бештари онон дар он мавзӯъ будааст. Агар дӯстон шарҳи ҳоли зиндагонии донишмандоне чун Бӯалӣ Сино, Берунӣ, Фрэнсис Бэкон, Эйнштейн ва дигаронро мутолиа кунанд, хоҳанд дид, ки ин бузургон агар дар арсаи дониш нав овардаанд, ба чӣ иллате буда.

Зикри чанд намуна

Ба унвони намуна, Мулло Садрои Шерозӣ, файласуфи навовари ҷаҳони ислом, ки китоби "Ҳикмати Мутаолия”-и ӯ шоҳкоре аст дар заминаи фалсафаи исломӣ ва тамоми фалосифаи баъд аз ӯ ҳанӯз хӯрандаи дастархони вай ба шумор мераванд, ин китобро натиҷаи тафаккури ҳудуди даҳсолаи худ медонад ва мегӯяд, ман ҳудуди даҳ сол дар деҳе (деҳе ба номи Каҳак дар Эрон) ки холӣ аз машғала буд фақат ба тафаккур нишастам ва натиҷааш ҳамин китоб шуд.

Китобе ҳаст ба номи "Илм ва дин” навиштаи профессор Иен Барбур, донишманди амрикоӣ, ки воқеан китобе камназир дар баёни робитаи илм ва дин аст. Ин китоб ҳудуди 300 сафҳа бештар нест, аммо нависанда дар пешгуфтор мегӯяд, ки ин китоб самараи тафаккури 20 соли ман аст. Яъне 20 сол нишаста ва фақат фикр карда ва онгоҳ шолудаи тафаккурот ва андешаҳои худро рӯи варақ ба нигориш дароварда.

Яке аз асотиби дониши исломӣ дар Эрон (оқои Ҷаъфари Субҳонӣ) дар бораи устодаш Имом Хумайнӣ (р), ки ошноён медонанд имом дар заминаи улуми исломӣ ва бавижа фиқҳи исломӣ чӣ навовариҳое дорад, мегуфт, имом ҳангоми тадрис он ҷо ки роҷеъ ба як мавзӯи муайян баҳс мекард, фақат ба тарҳи дидгоҳи чанд фақеҳ иктифо мекард ва онгоҳ назари худашро иброз медошт, ӯ назари ҳамаи фуқаҳо перомуни он мавзӯъро матраҳ намекард, ва ин, боис гардид мо фикр бикунем, ки шояд ӯ китобҳои ононро надорад, ва бинобар ин, як рӯз шуморе аз китобҳои фуқаҳоро гирд овардем ва хидмати эшон арз кардем, ки агар надоред, метавонед аз инҳо истифода кунед. Имом фармуд, ман дар манзил ин китобҳоро, ки овардед дорам. Мо бо тааҷҷуб пурсидем, агар доред, пас чаро ба тарҳи назароти эшон намепардозед? Ин ҷо имом сухане фармуд, ки ҳамаи моро такон дод. Фармуд, агар ман тамоми вақти худро сарфи мутолиаи ин китобҳо бикунам, пас барои тафаккур вақте боқӣ мемонад?

Ин аст, ки марҳуми Имом Хумайнӣ (р) дар ҳар замина аз заминаҳои улуми динӣ; аз фалсафаву ирфон бигир то фиқҳу калом, дидгоҳҳои ноб ва нав дорад.

Бояд донишомӯзон ва донишҷӯёни худро ба ин кор ташвиқ кунем

Ба ҳар ҳол, имрӯз дар марокизи илмии мо; аз мактабҳои миёна бигир то донишкадаву донишгоҳҳо, ниёз аст донишомӯзон ва донишҷӯёнро бештар ба тафаккуру тааммулу таҷзия ва таҳлил перомуни мавзӯот водор кунем, то огоҳӣ ба тамоми навиштаҳо. Роҳҳои водор кардан ба чунин чизе мухталиф аст. Масалан, яке аз роҳҳои он ин аст, ки пеш аз тарҳи як мавзӯъ, донишомӯзонро муваззаф кунем роҷеъ ба он мавзӯъ фикр бикунанд ва онгоҳ хулосаи андешаҳои худро рӯи коғаз бинависанд. Бигузор иштибоҳ бошад, ишколе надорад, агар хато бошад, устод онро тасҳеҳ хоҳад намуд.

Ҳангоми таҳсил дар мактаби миёна, камина синфи 9 ва 10 худро дар мактаби шумораи 14 шаҳри Истаравшан гузарондаам. Як устоди риёзӣ (математика) доштем бо номи Турсунов, ки Худояш раҳмат кунад, ки чанд сол аст дунёи фониро тарк гуфта. Ӯ шояд аз устодҳои ангуштшумор дар он даврон буд, ки илова бар риёзидони камназир будан, аз маҳоратҳои тадрису таълим некӯ бархӯрдор буд. Ҳамвора пеш аз тарҳи як мавзӯъ, донишомӯзонро вазифадор мекард перомуни он мавзӯъ дар хона кор кунанд ва ҳарчи ба зеҳаншон омад, чи дуруст ё ғалат, фардо барои ӯ гузориш бикунанд. Ҳамин ибтикори ӯ буд, ки бештари донишомӯзони ин мактаб, баъд аз хатми мадраса, бидуни ҳеч душворие ба роҳатӣ вориди донишгоҳҳо мешуданд, ва чанд тан аз донишмандони имрӯзи Тоҷикистонро мешиносам, ки хатмкардаи ҳамин мактаб ва аз шогирдони марҳум Турсунов ҳастанд ва имрӯз ё дар Окодемии улум машғули кору фаъолият ҳастанд ва ё дар яке аз донишгоҳҳои Тоҷикистон ба унвони устод тадрис мекунанд.

Ба ҳар ҳол, дигар сухан ба дарозо намекашам. Умедворам рӯзе дар Тоҷикистони азизамон, ки мардумонаш ба ҳақ яке аз боҳуштарин мардумони ҷаҳон ба шумор меоянд, донишмандон ва олимоне бархезанд, ки на танҳо дар Тоҷикистон, балки дар ҷаҳон дар тамоми соҳаҳои дониш навовариҳо ба армуғон оваранд.

Кимиёи саодат

Чунон ки ифрот нописанд аст, тафрит низ писандида нест

istaravshani — Tue, 17 May 2011 01:00:08 GMT

Таммулоте перомуни ривоёти ворида дар фазоили Имом Алӣ (к)

Бахши аввал

Сайидюнуси Истаравшанӣ

Ҳамон гуна ки ифрот нописанд аст, тафрит низ писандида нест. Дар робита бо ҷойгоҳи Имом Алӣ (к) дар ислом ва фазоили ӯ, касонеро дар торих суроғ дорем, ки роҳи ифрот ва зиёдаравиро пеш гирифта ва то марзи худоӣ Алиро боло бурда буданд, ва касоне ҳам имрӯз пайдо мешаванд, ки дар ин росто роҳи тафрит ва навъе саҳлангориро пеша карда, тамоми кӯшиши худро сарфи костан аз мақом ва ҷойгоҳи он бузургвор менамоянд.

Ахиран, дар як сайти интернетӣ, ба мақолае бархӯрд кардам, ки нависандаи он, перомуни порае аз ривоёте, ки дар хусуси фазоили Имом Алӣ (к) дар манобеи исломӣ ворид шудааст, "таҳқиқе” ироа дода, ки ба ҳақ, дур аз инсоф аст. Эй кош таҳқиқи ӯ ҷомеъ ва бо муроҷиа ба тамомии манобеи риҷолӣ анҷом мепазируфт! Нависандаи мӯҳтарам, дар пажӯҳиши худ, бештар ба дидгоҳҳои як нафар риҷолшиноси муосир, ки гароишоти салафӣ дорад (Албонӣ) истинод ҷуста.

Муҳаққиқро сазовор нест, ки бо муроҷиа ба назар ва дидгоҳи танҳо як ё ду нафар, роҷеъ ба сиҳҳату суқми ҳадисе хулоса бароварад, балки изҳори назари ниҳоӣ дар робита бо ҳадис, ки оё, аз ноҳияи санад, саҳеҳ аст ё заъиф ва ё мавзӯъ (сохтагӣ), танҳо замоне муяссар хоҳад буд, ки пажӯҳишгар дидгоҳу назари тамоми соҳибназарон дар заминаи ҳадиспажӯҳиро дида баромада бошад.

Дар ин навиштор, роқими сутур бар онам, то мулоҳизоти худро роҷеъ ба таҳқиқи ин нависандаи мӯҳтарам дар робита бо бархе аз ривоёти фазоили Имом Алӣ (к), на ҳамааш, пешкаш кунам.

Пешгуфтор

Пеш аз ҳама, лозим аст ба се нукта ишора шавад:

1. Аввал он ки роҷеъ ба ривояте, вақте мегӯянд, аз ноҳияи санад заъиф аст ё саҳеҳ аст ва ё мавзӯъ (сохтагӣ), бад-ин хотир аст, ки дар санад (силсилаи ноқилони ривоят), касе ва ё касоне воқеъ гардидаанд, ки сиқа (мавриди эътимод) нестанд ё айбе дар корашон аст; аз ин қабил, ки масалан ноқил фарди маъруфе нест ва ё касе аз ӯ таърифе накарда ва ғайра. Бинобар ин, вақте як ҳадиспажӯҳ (масалан Албонӣ, ки нависандаи мақола, дар бештари маворид ба ӯ истинод намудааст) мегӯяд, ин ривоят заъиф аст, бояд дид, далели ӯ дар заъиф донистани ривояти мавриди назар чист? Шояд иштибоҳ кардааст, билохира маъсум аз хато нест; инсон аст ва инсон ҷоизулхато мебошад;

2. Нуктаи дуюм он ки ривоёте ҳастанд, ки аз чанд тариқ нақл шудаанд; агар тариқи яке аз онҳо аз ноҳияи санад саҳеҳ набошад (балки масалан заъиф бошад), маънояш ин нест, ки он ривоят аз беху бун заъиф аст, балки бояд дид, вазъи он тариқи дигарӣ чӣ гуна аст? Шояд тариқи дигарӣ солим ва дар натиҷа ривоят саҳеҳ бошад;

3. Нуктаи сеюм ин ки дар таҳқиқи мо арқоми сафаҳот ва шумораи ривоёт, ҳамагӣ бар асоси нармафзори Ал-мактабатуш шомила аст.

Ҳол, бибинем, ин ривоёт, ки нависандаи мӯҳтарам оварда ва онҳоро заъиф ва ё мавзӯъ донистааст, ба чӣ далел аст ва асосан чаро онҳоро Албонӣ заъиф ва ё мавзӯъ медонад? Оё дигар ҳадиспажӯҳон низ мисли ӯ назар додаанд, ё дидгоҳе дигар доранд?

1. Ҳадиси дастури Худо ба дӯст доштани 4 нафар:

Матни ҳадис: "Ҳамоно Худованди Мутаол дӯст доштани чаҳор нафарро ба ман дастур фармуда ва хабар додааст, ки худ (Худованд) онҳоро дӯст медорад. Пурсиданд: эй Расули Худо! Онҳо чӣ касоне ҳастанд? Фармуд: Алӣ аз онҳо аст. Ин ҷумларо се бор такрор мекунад. Ва ҳамчунин Абӯзар, Салмон ва Миқдод.”

Ҷаноби Албонӣ ривояти мазкурро заъиф мешуморад.

Ва аммо таҳқиқи мо: Дар оғоз лозим аст манобеи ин ривоят ёдовар шавад, ки иборат ҳастанд аз: Таърихи Кабири Бухорӣ, 9/31/271; Муснади Аҳмад, 5/351/23065; Сунани Тирмизӣ, 5/299/3718-3802; Сунани Ибни Моҷа, 1/53/149; Фазоилус саҳобаи Аҳмад, 2/657/1103-1176-1181; Мӯъҷамул авсати Табаронӣ, 7/156/7146; Таърихул исломи Заҳабӣ, 3/419-514; Мустадраки Ҳоким, 3/130/4649. Исобаи Ибни Ҳаҷар, 6/161/8201. Таърихи Ибни Асокир, 21/409, 42/266, 60/175, 66/189 бо шаш санад. Сияру аъломун нубалои Заҳабӣ, 1/540, 2/61; Маҷмаъуз завоид, 9/155; Маваддатул қурбои Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ, 20/832.

Ин ҳадис аз Алӣ (к) ва Бурайдаи Асламӣ ривоят шуда. Тирмизӣ, Ҳоким, Ибни Ҳаҷар дар Исоба, Ҳайсамӣ ва Суютӣ санади онро саҳеҳ донистаанд.

Ва иллати он ки ҷаноби Албонӣ (ва мисли ӯ Шуайб Арнаут) ривояти мазкурро заъиф қаламдод мекунад, вуҷуди Абӯрабиаи Аёдӣ дар санади ин ҳадис аст. Ва ин дар ҳолест, ки ҷаноби Албонӣ дар ҷои дигар ривоятеро, ки бо айни ҳамин санад, яъне Шарик аз Абӯрабиаи Аёдӣ аз Бурайда аз падараш (ки айни санади ривояти мазкур аст) нақл шудааст, ҳасан хондааст.[1]

Бухорӣ (дар торихи худ) ҳадиси мавриди баҳсро дар шарҳи ҳоли Абӯрабиа зикр карда ва ӯро тазъиф накардааст. Яҳё ибни Маин ӯро сиқа дониста ва Ибни Ҳаҷар мақбул меҳисобад.[2] Ҳайсамӣ низ баъд аз нақли хабаре, ки дар санади он Абӯрабиа мавҷуд аст, тамомии ровиёни он санадро сиқот унвон мекунад.[3]

Гузашта аз ин, ривояте дигар дорем тақрибан ба ҳамин мазмун, ки саҳеҳ аст бад-ин шарҳ: Алӣ (к) аз Паёмбари Акрам (с) ривоят карда, ки фармуд: Огоҳ бошед, биҳишт муштоқи чаҳор нафар аз асҳобам аст, Парвардигорам низ маро амр фармуда, ки он чаҳор нафарро дӯст дошта бошам. Суҳайб, Билол, Талҳа, Зубайр, Саъд, Ҳузайфа ва Аммор пурсиданд: эй Расули Худо! Он чаҳор нафар чӣ касоне ҳастанд, то мо низ онҳоро дӯст бидорем? Паёмбари Акрам (с) фармуд: эй Аммор! Ҳамоно Худованди Мутаол мунофиқонро барои ту шиносонда аст. Аммо он чаҳор нафар, ки арз кардам, яке аз онҳо Алӣ ибни Абӯтолиб аст ва ҳамчунин Миқдод, Салмон ва Абӯзар.[4]

Ҳарчанд Ҳайсамӣ баъд аз зикри ин ҳадис гуфта, ки Табаронӣ ин ҳадисро ривоят карда ва ровиёни он ба ҷуз Ибни Исҳоқ, ки мудаллис аст, ҳамагӣ сиқа ҳастанд, аммо бояд гуфт, агар ривояте ба хотири вуҷуди ровии мудаллис - бе далели дигар - тазъиф шавад, дар ин сурат, бояд аксари ривоёти Саҳеҳи Бухорӣ ва Муслим низ тарк шавад, чун, ҳам аз мудаллисони фаровон ҳадис ривоят кардаанд, ва ҳам аҳодиси фаровони мудаллисон дар ин ду китоб муанъан (бо ан) ривоят шудааст.

2. Ҳадиси пешдастии Алӣ (к) ба Паёмбар (с):

Матни ҳадис: "Се кас тақаддум ва пешдастӣ ҷустаанд: Юшаъ ибни Нун ба сӯи Мусо (а) тақаддум ҷуста; соҳиби Ёсин ба Исо (а) тақаддум ҷуста; ва Алӣ ибни Абӯтолиб ба Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) тақаддум ҷуста.”

Манобеи ин ҳадис: Ал-оҳод вал-масонӣ, 1/150; Муъҷамул кабири Табаронӣ, 11/93/11152; Риёзун назраи Табарӣ, 3/99; Фатҳул-борӣ, 6/337; Дуррул мансури Суютӣ, 5/262; Ҷомеъус сағири Суютӣ, 2/66/4795; Маҷмаъуз завоид, 9/102; Канзул уммол, 11/601/32896; Ат-тайсир бишарҳи ҷомеъис сағири Муновӣ, 2/134.

Албонӣ мӯътақид аст, ин ривоят мавзӯъ (сохтагӣ) нест, аммо хеле заъиф аст. Иллати ин ҳам, ки Албонӣ ривояти мазкурро заъиф медонад, вуҷуди ноқиле ба номи Ҳусайн ал-Ашқар дар санади ривоят аст, ки мавриди қабули ҷаноби Албонӣ намебошад. Сабабаш низ, ба гуфтаи Албонӣ, шиъа будани ӯст.

Аммо, оё шиъа будан, таън маҳсуб мешавад; ба гунае ки агар касе дар торих ба унвони шиъа ва ё рофизӣ маъруф бошад, набояд ривояташ мавриди қабул воқеъ гардад?

Таҳқиқ нишон медиҳад, ки чунин нест. Зеро, агар шиъа будан, боиси заъиф шумурдан ва дар натиҷа напазируфтани ривояти касе бошад, дар ин сурат, Бухорӣ ва Муслим ҳаргиз аз афроде, ки дар торих ба унвони шиъа ва гоҳе рофизӣ ва гаҳ ҳам "шиъаи ғолӣ” маъруф буданд, ривоят нақл намекарданд, ҳол он ки ин ду муҳаддиси бузург, аз ровиёне чун: Абон ибни Тағлаб, Аҳмад ибни Муфаззал, Усайд ибни Зайд, Иброҳим ибни Язиди Нахаъӣ, Исҳоқ ибни Мансур, Исмоил ибни Абон ва даҳҳо ровии дигар, ки дар кутуби риҷол ба унвони "шиъа” матраҳ ҳастанд, ҳадис ривоят кардаанд.

Ба ҳамин сабаб аст, ки Ибни Ҳаббон Ҳусайн ал-Ашқарро бо ин ки шиъа аст, аммо ӯро аз сиқот (ровиёни мавриди эътимод, ки ривояташон мавриди қабул аст) дониста ва Аҳмад ибни Ҳанбал низ аз ӯ ривоят нақл кардааст. Муновӣ (дар Ат-тайсир бишарҳи ҷомеъис сағир) низ баъд аз нақли ҳамин ривояти тақаддуми Алӣ ба Паёмбар (с) мегӯяд: "Ин ҳадисро Табаронӣ ва Ибни Мардавайҳ аз Ибни Аббос ривоят кардаанд ва санадаш саҳеҳ ва ё ҳасан аст.”

3. Ҳадиси "Алӣ имоми некӯкорон аст...”:

Матни ҳадис: "Алӣ имоми некӯкорон ва қотили фоҷирон аст; касе ӯро ёрӣ диҳад, ёрӣ шавад, ва касе ӯро хор кунад, хору дармонда шавад.”

Ин ҳадисро Ҳоким дар Мустадрак ва ҳамчунин Хатиб ривоят кардаанд. Ҳоким баъд аз нақли он, гуфтааст: "Ин ҳадис аз ноҳияи санад саҳеҳ аст, аммо Бухорӣ ва Муслим онро ривоят накардаанд.”

Ва аммо ҷаноби Албонӣ, ки нависандаи мақола бештар бар таҳқиқоти ӯ истинод ҷуста, дар китоби "Силсилаи заъифа”-и худ, бар он аст, ки ин ривоят мавзӯъ (сохтагӣ) аст. Далелаш ҳам, вуҷуди Аҳмад ибни Абдуллоҳ ибни Язиди Ҳарронӣ дар санади ин ривоят мебошад, ки Албонӣ бо такя бар назари бархе аз ҳадиспажӯҳони маъруф мисли Заҳабӣ, мӯътақид аст, ин Аҳмад дурӯғгӯ аст.

Посух: ҳарчанд бо таваҷҷӯҳ ба саҳеҳ донистани ин ривоят аз сӯи Ҳоким, ба роҳатӣ наметавон аз ин ҳадис даст бардошт, аммо агар кӯтоҳ омада, бо мадди назар қарор додани арзёбии ҳадиспажӯҳе чун Заҳабӣ, ки Аҳмад ибни Абдуллоҳро дурӯғгӯ медонад, ривояти ӯро напазирем, аммо кор ин ҷо поён намеёбад.

Зеро, мазмуни ин ривоят аз тариқи дигаре нақл шудааст. Имом Саълабӣ дар тафсири худ (Ал-кашфу вал-баён; 5/115) аз Абдуллоҳ ибни Аббос (р) ва ӯ аз Абӯзари Ғифорӣ (р) аз ҳазрати Паёмбар (с) нақл мекунад, ки ҷанобаш фармудаанд: "Алӣ пешвои некӯкорон ва қотили кофирон аст.”

Тариқи ривояти Имом Саълабӣ бад-ин сурат аст, ки афроде чун: Абулҳасан Муҳаммад ибни Қосим ибни Аҳмад, Абӯмуҳаммад Абдуллоҳ ибни Аҳмади Шаъронӣ, Абӯалӣ Аҳмад ибни Алӣ ибни Заррин, Музаффар ибни Ҳасани Ансорӣ, Садий ибни Алӣ ал-Аззоқ, Яҳё ибни Абдулҳамид аз Қайс ибни Рабиъ аз Аъмаш аз Уббода ибни Рибъӣ аз Абдуллоҳ ибни Аббос нақл кардаанд, ки... (ҳадис).

Идома дорад

Кимиёи саодат

[1] Албонӣ дар ҳошияи Сунани Абӯдовуд, 1/2/2149.

[2] А-тақриби Ибни Ҳаҷар, 2/397.

[3] Маҷмаъуз завоиди Ҳайсамӣ, 9/65.

[4] Муъҷамул авсати Табаронӣ, 7/305/7569; Маҷмаъуз завоиди Ҳайсамӣ, 9/155; Таърихи Ибни Асокир, 60/177 бо ду санад.